बालकामगार कायदा (Child labour act) नियम, शिक्षा आणि मुलांचे हक्क

आजच्या आधुनिक जगातही, अंदाजे 168 दशलक्ष मुले अजूनही बालमजुरीमध्ये अडकलेली आहेत, त्यापैकी काही मुले पूर्णवेळ कामगार देखील आहेत. त्यांच्यापैकी बहुतेकांना औपचारिक शिक्षण घेण्याची संधी मिळत नाही आणि त्यापैकी अनेकांना योग्य आहार आणि पोषण देखील मिळत नाही.

शिवाय, त्यांच्यापैकी किमान निम्मे लोक कामाची सर्वात वाईट परिस्थिती, म्हणजेच गुलामगिरी, वेश्याव्यवसाय आणि मानवी तस्करी यासारख्या इतर बेकायदेशीर व्यवसायात गुंतलेले आहेत. मात्र, या अमानुष प्रथेचे उच्चाटन करून या निष्पाप मुलांचे बालपण परत आणण्यासाठी संयुक्त राष्ट्र संघ, आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटना आणि राष्ट्रीय सरकारे सर्वतोपरी प्रयत्न करत आहेत. जगभरातील बालकामगार कायद्यांबद्दल आज थोडे जाणून घेऊया.

हे वाचलंत का? – * तुमचे मूल बिघडत आहे की नाही, या लक्षणांवरून जाणून घ्या! * निबंध लिहिण्या बद्दलचे ७ नियम

आंतरराष्ट्रीय कायद्यांद्वारे परिभाषित केल्यानुसार बालकामगारांच्या श्रेणी:

मानवी तस्करी, गुलामगिरी, कर्ज गुलामगिरी आणि इतर सक्तीचे मजूर, वेश्याव्यवसाय, पोर्नोग्राफी आणि सशस्त्र संघर्षांमध्ये सक्तीने भरती करणे याला बालमजुरीचे बिनशर्त सर्वात वाईट प्रकार म्हटले जाते.

मुलाने केलेले कोणतेही श्रम, जे त्याच्या विशिष्ट वयात (राष्ट्रीय कायद्यानुसार परिभाषित केल्यानुसार) परवानगी नाही ते काम मुलाच्या शिक्षण आणि विकासात अडथळा आणू शकतात.

असे श्रम जे मुलाच्या मानसिक, शारीरिक किंवा नैतिक कल्याणात अडथळा आणू शकतात. यामध्ये सहसा धोकादायक परिस्थितीत काम करणे किंवा केल्या जात असलेल्या कामाचे स्वरूप समाविष्ट असते. जसे कि, बांधकाम साइटवर काम करणे

किमान कामाचे वय:

बहुतेक देशांनी कठोर बाल कामगार कायदे कायम ठेवले आहेत आणि काम करण्यासाठी किमान वय 14-15 वर्षे मर्यादित केले आहे. तथापि, काही अपवाद आहेत, जे आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटनेने निश्चित केले आहेत. विकसनशील देशांसाठी, जिथे देशाची अर्थव्यवस्था काम करणार्‍या मुलांवर अवलंबून असू शकते, त्या ठिकाणी 12 वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या मुलांना योग्य परिस्थितीत हलके काम करण्याची परवानगी असू शकते आणि जोपर्यंत त्याचा त्यांच्या औपचारिक शिक्षणावर परिणाम होत नसेल तेव्हाच.

वयाची बंधने आणि कामाचे प्रकार:

किमान कामाचे वय 14 वर्षे ठरवण्याबरोबरच, ILO ने धोकादायक परिस्थितीत काम करण्यासाठी किमान कामाचे वय 18 वर्षे मर्यादित केले आहे, जसे की बांधकाम साइटवर काम करणे, ज्या ठिकाणी कोणत्याही प्रकारची हानी होऊ शकते किंवा इतर कोणत्याही प्रकारची वाईट यंत्रे हाताळणे इत्यादी प्रकारची कामे.

इंटरनॅशनल लेबर ऑर्गनायझेशनने परिभाषित केलेल्या कामांच्या “सर्वात वाईट प्रकार” मध्ये गुलामगिरी, वेश्याव्यवसाय, मानवी तस्करी आणि इतर अनेक अमानवी प्रथा समाविष्ट आहेत.

दंड आकारणी:

कोणत्याही प्रकारच्या बालकामगार कायद्याच्या उल्लंघनासाठी आकारण्यात येणारा दंड परिस्थिती आणि स्थानावर अवलंबून असतो. उदा., कॅलिफोर्नियामध्ये, कोणत्याही बालकामगार कायद्याचे उल्लंघन केल्यास काउंटी तुरुंगात 6 महिन्यांपर्यंत तुरुंगवास किंवा $500-$10000 आर्थिक दंड होऊ शकतो.

बर्‍याच देशांमध्ये, बालकामगार कायद्यांचे उल्लंघन केल्याबद्दल दोषी आढळल्यास कंपन्यांना दंड आणि कायदेशीर दाव्याला सामोरे जावे लागू शकते. तसेच, देशातील सांस्कृतिक फरक आणि इतर कायदेशीर गुंतागुंत अनेक देशांमध्ये कायदे कठोरपणे अंमलात आणणे कठीण करतात. शिवाय, शिक्षण हक्क प्रकल्पानुसार, बालकामगार कायद्याची अंमलबजावणी अनेक देशांमध्ये अजूनही कमी आहे कारण त्यांच्याकडे कायद्याची काटेकोरपणे अंमलबजावणी करण्यासाठी पुरेसे साधन नाही.

बालकामगार पद्धतीबद्दल तुम्हाला काय वाटतं आम्हाला कंमेंट करून कळवा!

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न 1. बालकामगार कायदा म्हणजे काय?
उत्तर: मुलांना धोकादायक किंवा कायद्याने प्रतिबंधित कामांमध्ये रोजगार देण्यास प्रतिबंध करणाऱ्या भारतीय कायद्यांना बालकामगार कायदा असे म्हटले जाते. याचा मुख्य उद्देश मुलांचे शिक्षण, आरोग्य आणि सुरक्षितता जपणे हा आहे.

प्रश्न 2. भारतात बालकामगारासाठी कोणता कायदा आहे?
उत्तर: भारतात Child and Adolescent Labour (Prohibition and Regulation) Act, 1986 हा प्रमुख कायदा आहे. 2016 मध्ये या कायद्यात महत्त्वाच्या सुधारणा करण्यात आल्या.

प्रश्न 3. बालकामगारासाठी वयोमर्यादा किती आहे?
उत्तर: कायद्यानुसार 14 वर्षांखालील मुलांना कोणत्याही व्यवसाय किंवा प्रक्रियेत कामावर ठेवण्यास सामान्यतः बंदी आहे. 14 ते 18 वर्षे वयोगटातील व्यक्तींना “किशोर” मानले जाते आणि त्यांना धोकादायक कामांमध्ये रोजगार देण्यास बंदी आहे.

प्रश्न 4. बालकामगार ठेवणाऱ्या व्यक्तीला शिक्षा होऊ शकते का?
उत्तर: होय. कायद्याचे उल्लंघन करून बालक किंवा किशोराला प्रतिबंधित कामात रोजगार दिल्यास नियोक्त्यावर दंड आणि कारावासाची तरतूद आहे.

प्रश्न 5. बालकामगारामुळे मुलांच्या कोणत्या अधिकारांवर परिणाम होतो?
उत्तर: बालकामगारामुळे मुलांच्या शिक्षणाचा, सुरक्षिततेचा, आरोग्याचा आणि सर्वांगीण विकासाचा अधिकार प्रभावित होऊ शकतो. त्यामुळे बालकामगार रोखणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

प्रश्न 6. बालकामगाराची तक्रार कुठे करता येते?
उत्तर: बालकामगार आढळल्यास संबंधित सरकारी यंत्रणा किंवा बाल संरक्षण यंत्रणेकडे तक्रार करता येते. परिस्थितीनुसार पोलीस किंवा बालहेल्पलाइनची मदतही घेतली जाऊ शकते.

---

• सागर राऊत