INCOME TAX RETURN म्हणजे काय?

इन्कम टॅक्स

आपल्या देशाच्या आर्थिक धोरणानुसार व कायद्यानुसार सर्वानीINCOME TAX RETURN भरणे सक्तीचे आहे. तुम्ही INCOME TAX RETURN भरता. परंतु तुम्हाला INCOME TAX RETURN बद्दल माहिती नाही. तर हे आर्टिकल खास तुमच्यासाठी.

ITR कसे भरतात हे समजण्यासाठी आपन आधी हे समजुन घेवू की ITR म्हणजे काय..?

INCOME TAX RETURN मधे तुमच्या या आर्थिक वर्षांत तुम्हाला कीती INCOME झाले याची माहिती दिली राहते. तुम्ही या आर्थिक वर्षांत कमावलेली रक्कम ती TAXABLE असो की TAX FREE या दोन्हीची माहिती त्यात दिली राहते.

तसे तर TAX FREE INCOME वर कोणता TAX द्यावा लागत नाही. पण ते फक्त REPORT साठी द्यावी लागते.

ITR भरणे हे सर्वाना सक्तीचे नाही. हे फक्त त्याना सक्तीचे आहे ज्यांची INCOME ही दिलेल्या रकमेच्या वर राहते. त्यांना ITR भरने खुप गरजेचे आहे. सविस्तर माहितीसाठी तुम्ही INCOME TAX चे article 1962 वाचु शकता.

जर तुम्ही INCOME TAX च्या आत येत असाल तर तुम्हाला INCOME TAX Department नी दिलेल्या तारीखी पर्यंत income tax return भरणे गरजेचे आहे, जर तुम्ही दिलेल्या वेळेत INCOME TAX RETURN भरला नाही, तर तुम्हाला दंड आणि व्याज द्यावे लागते.

हे वाचलंत का? – * जीएसटी म्हणजे काय? * जीडीपी म्हणजे काय?

आयकराचे प्रकार

1. पगारातून मिळणारे उत्पन्न (Salary Income)

– नोकरी करणाऱ्या व्यक्तींना मिळणारा पगार, बोनस, भत्ते इत्यादी.

2. घराच्या मालमत्तेतून मिळणारे उत्पन्न

– भाडे, घर किंवा इमारतीतून मिळणारे उत्पन्न.

3. व्यवसाय किंवा व्यावसायिक उत्पन्न

– व्यापार, उद्योग किंवा फ्रीलान्स व्यवसायातून मिळणारे उत्पन्न.

4. भांडवली नफा (Capital Gain)

– शेअर्स, जमीन, सोने, म्युच्युअल फंड इत्यादी विकून झालेला नफा.

5. इतर उत्पन्न

– बँकेचे व्याज, एफडी, लॉटरी, डिव्हिडंड, गिफ्ट इत्यादी.

आयकर कोणाला भरावा लागतो?

पगारदार कर्मचारी, व्यापारी, फ्रीलान्सर, डॉक्टर, वकील, चार्टर्ड अकाउंटंट, कंपनी, पार्टनरशिप फर्म, LLP, HUF (Hindu Undivided Family) जर तुमचे वार्षिक उत्पन्न करमुक्त मर्यादेपेक्षा जास्त असेल तर तुम्हाला आयकर भरावा लागू शकतो.

INCOME TAX RETURN भरायचे चे काही नियम (income tax filing)

जर तुम्ही पहिल्यांदाच Income Tax Return (ITR) भरत असाल, तर सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे तुमच्या उत्पन्नाच्या प्रकारानुसार योग्य ITR फॉर्म निवडणे. चुकीचा फॉर्म भरल्यास तुमचा रिटर्न दोषपूर्ण (Defective Return) ठरू शकतो किंवा पुन्हा भरावा लागू शकतो.

● ITR-1 (Sahaj)

हा फॉर्म निवासी (Resident) व्यक्तींसाठी आहे ज्यांचे उत्पन्न खालील स्रोतांमधून येते.

• पगार किंवा पेन्शन
• एका घराच्या मालमत्तेतून मिळणारे उत्पन्न
• बँक व्याज किंवा इतर स्रोतांतील उत्पन्न
• एकूण उत्पन्न निर्धारित मर्यादेत असल्यास आणि इतर पात्रता पूर्ण होत असल्यास

हा फॉर्म सर्वसाधारणपणे पगारदार कर्मचारी आणि पेन्शनधारकांसाठी सर्वाधिक वापरला जातो.

● ITR-2

हा फॉर्म अशा व्यक्ती किंवा HUF साठी आहे ज्यांना व्यवसाय किंवा व्यावसायिक उत्पन्न नसते, परंतु खालील प्रकारचे उत्पन्न असते.

• एकापेक्षा जास्त घरांच्या मालमत्तेतून उत्पन्न
• भांडवली नफा (Capital Gains)
• परदेशातील मालमत्ता किंवा परदेशी उत्पन्न
• लॉटरी, रेस किंवा इतर विशेष प्रकारचे उत्पन्न
• इतर गुंतागुंतीचे उत्पन्न

● ITR-3

हा फॉर्म अशा व्यक्ती किंवा HUF साठी आहे ज्यांचे उत्पन्न व्यवसाय (Business) किंवा व्यवसायिक सेवा (Profession) मधून मिळते.

• व्यापारी
• फ्रीलान्सर
• व्यवसायाचे मालक
• भागीदारी फर्ममधील (Partnership Firm) भागीदार

● ITR-4 (Sugam)

हा फॉर्म Presumptive Taxation Scheme अंतर्गत येणाऱ्या पात्र करदात्यांसाठी आहे.

• लहान व्यापारी
• किरकोळ व्यावसायिक
• डॉक्टर
• वकील
• चार्टर्ड अकाउंटंट
• अभियंते
• इतर पात्र व्यावसायिक

टीप: ITR-4 फक्त आयकर कायद्यातील Presumptive Taxation Scheme च्या अटी पूर्ण करणाऱ्या पात्र करदात्यांसाठीच लागू होतो.

हे वाचा – जीएसटी ( GST) म्हणजे काय?

ONLINE INCOME TAX RETURN कसा भरायचा.?

आजकाल बहुतांश सरकारी सेवा ऑनलाइन उपलब्ध असल्यामुळे Income Tax Return (ITR) भरण्याची प्रक्रियाही खूप सोपी झाली आहे. जर तुम्ही पहिल्यांदाच ITR भरत असाल, तर सुरुवातीला ही प्रक्रिया थोडी अवघड वाटू शकते. पण योग्य माहिती आणि आवश्यक कागदपत्रे तयार असतील, तर काही मिनिटांत तुम्ही तुमचा ITR सहज भरू शकता.

ITR भरण्यापूर्वी ही कागदपत्रे तयार ठेवा

ऑनलाइन रिटर्न भरताना वारंवार कागदपत्रे शोधावी लागू नयेत म्हणून सर्व आवश्यक माहिती आधीच जवळ ठेवा. त्यामध्ये PAN कार्ड, Aadhaar कार्ड, बँक खात्याचे तपशील, Form 16 (जर तुम्ही नोकरी करत असाल), तसेच Form 26AS आणि AIS (Annual Information Statement) यांचा समावेश होतो. याशिवाय गुंतवणूक किंवा करसवलतीशी संबंधित कागदपत्रेही तयार ठेवावीत.

पहिली पायरी – ई-फायलिंग पोर्टलवर लॉगिन करा

सर्वप्रथम आयकर विभागाच्या अधिकृत ई-फायलिंग पोर्टलवर जा. जर तुम्ही यापूर्वी खाते तयार केले नसेल, तर आधी नोंदणी (Register) करा. खाते असल्यास तुमचा PAN किंवा User ID आणि Password टाकून लॉगिन करा.

दुसरी पायरी – Income Tax Return भरण्याचा पर्याय निवडा

लॉगिन झाल्यानंतर डॅशबोर्डवर ‘File Income Tax Return’ हा पर्याय दिसेल. त्यावर क्लिक करून पुढील प्रक्रिया सुरू करा.

तिसरी पायरी – आर्थिक वर्ष आणि Assessment Year निवडा

आता ज्या आर्थिक वर्षासाठी तुम्ही रिटर्न भरत आहात, त्यानुसार संबंधित Assessment Year निवडा. चुकीचे वर्ष निवडल्यास रिटर्न स्वीकारला जाणार नाही, त्यामुळे ही माहिती काळजीपूर्वक तपासा.

चौथी पायरी – योग्य ITR फॉर्म निवडा

तुमच्या उत्पन्नाच्या स्वरूपानुसार ITR-1, ITR-2, ITR-3 किंवा ITR-4 यापैकी योग्य फॉर्म निवडावा. पगारदार व्यक्ती, व्यवसायिक किंवा व्यावसायिक यांच्यासाठी वेगवेगळे फॉर्म लागू होतात.

पाचवी पायरी – वैयक्तिक माहिती तपासा

तुमचे नाव, जन्मतारीख, PAN, Aadhaar, मोबाईल नंबर, ई-मेल आयडी, पत्ता आणि बँक खात्याची माहिती योग्य आहे का, याची खात्री करा. बहुतांश माहिती पोर्टलवर आधीच भरलेली असते. तरीही ती एकदा तपासणे आवश्यक आहे.

सहावी पायरी – उत्पन्नाची माहिती भरा

आता तुमच्या वार्षिक उत्पन्नाची माहिती भरायची आहे. जर तुम्ही नोकरी करत असाल, तर Form 16 मधील माहिती वापरा. याशिवाय बँकेचे व्याज, घरभाडे, भांडवली नफा किंवा इतर कोणतेही उत्पन्न असेल, तर तेही अचूक नमूद करा.

सातवी पायरी – करसवलतींची माहिती द्या

जर तुम्ही PPF, ELSS, LIC, NPS, आरोग्य विमा किंवा इतर करसवलतींसाठी पात्र असलेल्या योजनांमध्ये गुंतवणूक केली असेल, तर संबंधित कलमांनुसार त्याची माहिती भरावी. त्यामुळे तुमचा कर कमी होऊ शकतो.

आठवी पायरी – कराची गणना तपासा

सर्व माहिती भरल्यानंतर पोर्टल आपोआप तुमचा कर मोजून दाखवते. जर कर भरायचा बाकी असेल, तर तो ऑनलाइन भरता येतो. आणि जास्त कर भरला असेल, तर तुम्हाला रिफंड मिळण्याची शक्यता असते.

नववी पायरी – माहिती पुन्हा एकदा तपासा

रिटर्न सबमिट करण्यापूर्वी भरलेली सर्व माहिती शांतपणे पुन्हा वाचा. नाव, PAN, बँक खाते, उत्पन्न आणि करसवलती यामध्ये कोणतीही चूक राहिलेली नाही ना, याची खात्री करा.

दहावी पायरी – ITR सबमिट करून e-Verification करा

सर्व माहिती योग्य असल्याची खात्री झाल्यानंतर रिटर्न सबमिट करा. त्यानंतर Aadhaar OTP, नेट बँकिंग किंवा इतर उपलब्ध पर्यायांद्वारे e-Verification पूर्ण करा. e-Verification झाल्यानंतरच तुमचा ITR अधिकृतपणे दाखल झालेला मानला जातो.

आयकर भरण्याचे फायदे

अनेकांना आयकर भरणे म्हणजे फक्त एक कायदेशीर जबाबदारी वाटते. मात्र, प्रत्यक्षात आयकर भरल्यामुळे वैयक्तिक तसेच राष्ट्रीय स्तरावर अनेक महत्त्वाचे फायदे मिळतात.

1. देशाच्या विकासात योगदान

आपण भरलेला आयकर हा सरकारच्या महसुलाचा एक महत्त्वाचा स्रोत असतो. या पैशातून रस्ते, पूल, रेल्वे, आरोग्य सेवा, शिक्षण, संरक्षण आणि विविध सरकारी कल्याणकारी योजना राबवल्या जातात. त्यामुळे आयकर भरणे म्हणजे देशाच्या विकासात थेट योगदान देणे होय.

2. आर्थिक व्यवहारांची विश्वासार्हता वाढते

वेळेवर आयकर भरल्यामुळे तुमचा आर्थिक व्यवहारांचा इतिहास अधिक विश्वासार्ह बनतो. भविष्यात कोणत्याही आर्थिक पडताळणीच्या वेळी नियमित आयकर भरणे ही तुमच्या आर्थिक शिस्तीची सकारात्मक ओळख ठरते.

3. बँक कर्ज मिळणे सोपे होते

गृहकर्ज, वाहन कर्ज किंवा व्यवसायासाठी कर्ज घेताना अनेक बँका आणि वित्तीय संस्था मागील काही वर्षांचे ITR (Income Tax Return) मागतात. नियमित आयकर रिटर्न भरल्यास कर्ज मंजुरीची प्रक्रिया अधिक सुलभ होऊ शकते.

4. व्हिसा अर्जासाठी उपयुक्त

अनेक देशांच्या व्हिसा प्रक्रियेत अर्जदाराची आर्थिक क्षमता तपासण्यासाठी ITR ची प्रत मागितली जाते. त्यामुळे नियमित आयकर रिटर्न भरल्यास परदेश प्रवास किंवा शिक्षणासाठी व्हिसा मिळवताना फायदा होऊ शकतो.

5. आयकर रिफंड मिळण्याची संधी

जर तुमच्या उत्पन्नातून आवश्यकतेपेक्षा जास्त TDS (Tax Deducted at Source) कापला गेला असेल, तर ITR दाखल केल्यानंतर अतिरिक्त रक्कम आयकर विभागाकडून रिफंड म्हणून परत मिळू शकते.

6. आर्थिक शिस्त निर्माण होते

दरवर्षी आयकर रिटर्न भरल्यामुळे उत्पन्न, खर्च, गुंतवणूक आणि बचत यांचा व्यवस्थित हिशोब ठेवण्याची सवय लागते. यामुळे आर्थिक नियोजन अधिक प्रभावी होते.

---

आयकर न भरल्यास काय होते?

जर एखाद्या व्यक्तीवर आयकर भरण्याची जबाबदारी असतानाही त्याने कर भरला नाही किंवा उत्पन्नाची चुकीची माहिती दिली, तर त्याचे गंभीर परिणाम होऊ शकतात.

दंड भरावा लागू शकतो

आयकर नियमांचे उल्लंघन केल्यास आयकर विभागाकडून दंड आकारला जाऊ शकतो. दंडाची रक्कम परिस्थितीनुसार बदलू शकते.

व्याज द्यावे लागू शकते

वेळेत कर न भरल्यास थकबाकीवर व्याज आकारले जाऊ शकते, त्यामुळे एकूण कराचा भार वाढू शकतो.

आयकर विभागाकडून नोटीस येऊ शकते

उत्पन्नाची माहिती आणि कर विवरणात विसंगती आढळल्यास आयकर विभाग स्पष्टीकरणासाठी नोटीस पाठवू शकतो.

कायदेशीर कारवाई होऊ शकते

जाणीवपूर्वक करचुकवेगिरी, उत्पन्न लपवणे किंवा खोटी माहिती देणे यांसारख्या गंभीर प्रकरणांमध्ये कायदेशीर कारवाई होऊ शकते.

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

1. आयकर म्हणजे काय?

आयकर म्हणजे व्यक्ती किंवा संस्थेच्या वार्षिक उत्पन्नावर केंद्र सरकारकडून आकारला जाणारा प्रत्यक्ष कर.

2. आयकर कोणाला भरावा लागतो?

ज्यांचे वार्षिक उत्पन्न सरकारने निश्चित केलेल्या करपात्र मर्यादेपेक्षा जास्त आहे, त्यांना आयकर लागू होऊ शकतो.

3. ITR म्हणजे काय?

ITR (Income Tax Return) म्हणजे वार्षिक उत्पन्न व भरलेल्या कराची माहिती आयकर विभागाकडे ऑनलाइन सादर करणे.

4. आयकर आणि TDS मध्ये काय फरक आहे?

TDS हा उत्पन्नातून आधीच वजा केला जाणारा कर आहे, तर आयकर हा एकूण करदायित्वाचा अंतिम हिशोब आहे.

5. आयकर वाचवण्याचा सर्वोत्तम मार्ग कोणता?

80C, 80D, NPS, गृहकर्ज आणि इतर कायदेशीर करसवलतींचा लाभ घेऊन आयकर कमी करता येतो.

आता सर्व माहिती एक वेळ व्यवस्थित तपासुन घ्या व SUBMIT वर CLICK करा.

या प्रकारे तुमची income tax return भरण्याची प्रक्रिया पुर्ण झाली.

– धीरज तायडे

---

🔴 माहिती लेक (MahitiLake) वरील आर्टिकल कॉपी-पेस्ट करून स्वतःच्या वेबसाईटवर टाकण्यास सक्त मनाई आहे. याचे उल्लंघन केल्याचे आढळल्यास कायदेशीर कॉपीराईट (DMCA) कायद्यानुसार कारवाई करण्यात येईल.